Kunst: deze rol speelt het voor een digitale architectuur

door Rijk van Vulpen - 2 november 2017

Als we ergens blij van worden zit dat vaak in de vorm, de kleuren, de stijl, de eenvoud. Je vindt de inhoud heel goed of belangrijk, dat het je raakt. Of als het een totaal andere insteek/oplossing heeft. Of omdat het praktisch geweldig goed werkt. Het geeft je nieuwe ogen. Je komt dan veel dichter bij de emotie, die trouwens naast blij ook boos, bezorgd of ontroerd mag zijn. De rol die kunst kan spelen in een digitale architectuur lijkt Apple goed te hebben begrepen met het deze maand geïntroduceerde “Today at Apple”. De nadruk hiervan ligt op kunst, ontwerp, zelf coderen. En dan heel hands-on te werken met artiesten, fotografen en musici uit de praktijk. Deze creatieve inbreng is wat mij betreft de kern voor de nieuwe digitale architect.

 

Creativiteit als kern

De tagline van Trivento is “software waar je blij van wordt”. Van oorsprong werd ik zelf blij als software technocratisch of theoretisch klopte, namelijk: het zit functioneel en technisch goed in elkaar en sluit voldoende aan bij de processen in de organisatie. We hebben het goed geëngineerd. Maar de definitie van “blij” is natuurlijk veel ruimer dan dat.

Creativiteit, nieuwe wereldbeelden, nieuwe mogelijkheden van buiten naar binnen brengen. En die verbinden aan de traditionele architectuur. Dat is niet makkelijk. Een collega, die deze insteek op “blij” via kunst probeert over te brengen, loopt tegen een muur. Het staat nog te ver af om de verbinding te leggen, om het “praktisch” te maken. Past het nog onvoldoende in het bestaande wereldbeeld? Of zijn we niet in staat of bereid om meer wereldbeelden tegelijk op het probleemgebied los te laten?

Je vraagt ook nogal wat. Het vraagt een holistische blik en een synthese proces van de architect. Is de menselijke geest tot zo iets in staat? Kan ik dat het beste doen door even naar één aspect in detail te gaan kijken, daarna switchend naar een ander aspect? Zo snel dat flinters van de eerste blik voor een tijdje in mijn geheugen blijft staan? En hoe maak ik de resultaten daaruit dan aan belanghebbenden duidelijk?

Geïnspireerd door de kunsten

De mogelijke antwoorden vond ik in de kunsten. Aan het begin van de twintigste eeuw begonnen schilders te experimenteren met verschillende nieuwe beeldtalen. Eén van die beeldtalen is het formeel abstracte schilderen. Geleidelijk aan verdween het figuratieve. Zoals in Mondriaan’s bloeiende appelboom schilderijen. Hij gaat van afbeeldingen van echte bomen naar de abstractie van de essentiële kenmerken van ‘bomen’. Alsof hij zoekt naar ontwerp principes en patronen. Hij lijkt de klasse van objecten te hebben gevonden, afgeleid van haar instanties uit de echte wereld.

digitale architectuur

Hierop voortbouwend ontstond het Kubisme. Dat lijkt nog meer een antwoord te geven op mijn vragen. Deze kunstenaars zijn in staat alle aspecten van een object tegelijkertijd zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld in Georges Braques viool. Je ziet de voorkant en de achterkant van de kast, de snaren vanuit een totaal andere hoek, de specifieke details van de hals van het instrument. De waarneembare wereld wordt herontworpen in nieuwe deeltjes vanuit nieuwe invalshoeken. Het breekt door de normale grenzen om een totaal niveau van invalshoeken zichtbaar te maken.

Soms wordt zelfs beweging zichtbaar gemaakt, zoals in het Futurisme. Bijvoorbeeld in het schilderij ‘Speeding automobile’ van Giacomo Balla. Deze schilders laten het normale perspectief buiten beschouwing en introduceren een multi-perspectief of multi-context. Precies wat ik nodig had.

digitale architectuur

Orde aanbrengen

Een niet geoefend kijker of belanghebbende moet erg hard werken om de betekenis en de aangebrachte orde te snappen. Wat zouden wij digitale architecten geven voor een elegant en passend wereldbeeld van het organisatie domein? Faust, de hoofdpersoon uit het gelijknamige boek door Goethe, was bereid zijn ziel daarvoor te verkopen. En Goethe, Johann Wolfgang von Goethe, kon weten wat de consequentie was. Behalve advocaat, dichter, humanist en schrijver was hij een wetenschapper met een nieuwe onderzoeksmethode. Een onderzoeksmethode die we, in mijn mening, als architecten goed kunnen gebruiken.

Zijn methode heet (Goethesiaanse) phenomenologie of Goetheanisme. Hij ontwikkelde zijn methode in de biologie en natuurkunde, door de studie van planten en de studie van kleuren. En hij vond daarmee fundamentele patronen, plantpatronen bijvoorbeeld. Zijn methode bestaat uit een aantal stappen.

De eerste fase

Een exacte zintuigelijke ervaring: het intensief gebruik van de zintuigen en observatie van het onderhavige systeem. Door niet tevreden te zijn met een beperkt aantal cases. Maar door zeer intensief, langdurig en zeer geconcentreerde observatie van het probleemdomein, studerend op uitzonderingen en onregelmatigheden. Door niet meteen te duiden wat wordt geobserveerd, maar alleen meer en meer feiten in het geheugen op te nemen. De doelstelling is om diep in de situatie te kruipen.

De tweede fase

De wendbare verbeelding: probeer een holistisch en dynamisch beeld te maken van de situatie en alle verzamelde feiten, door gebruik te maken van de afbeelding en film creërende vaardigheden van het brein. De geheugenopslag voor de individuele feiten smelten daarmee als het ware in één.

De derde fase

Een innerlijke hercreatie en herhaling: nog steeds je oordeel uitstellend, speel het beeld of de film steeds opnieuw af, zodat je dieper en dieper in de situatie terecht komt, om de essentie te naderen. Een antwoord over de structuur of de essentie van de situatie komt dan vanzelf.

De vierde fase

Beschouwend oordelen: herken door denken de patronen, archetypes, regels of blueprint van de situatie.

Het lijkt wel Enterprise Design…

Allemaal ingrediënten van een (enterprise) design aanpak. Maar dit alles lijkt ook op wat goede detectives lijken te doen: laat de feiten voor zichzelf spreken, leef je door de hele situatie heen en kom tot je essentiële en creatieve conclusies. Dus laten we Morse, Frost of Dalgliesh kopiëren.

Deze blog is geïnspireerd door het boek Aardschok, Bliksemflits door Wil Uitgeest.

Wij ondersteunen bij het ontwikkelen van een digitale architectuur of enterprise design.
Meer weten? Neem vooral contact op!